Yün Döngüsü

Köyde eskiden öyle bir hayat vardı ki, adaya düşen Robinson gibi hemen her kullanılan veya yenilen şeyin üretimi bizzat yapılırdı.

Yünün kilime dönüşmesi, yaz ortalarında koyunların kırkılmasıyla başlardı. İnternette bir site, bu süreci gayet güzel aşamalı şekilleriyle tarif etmiş, ben o yüzden ayrıntısına girmeden link vereceğim:  http://www.odekkoyu.org.tr/Koyun_Kirkma.htm

(Bu link Ödek köyünün web sayfasından. Sağolsunlar siteye köyün dünya küresi üzerindeki yerini işaretlemişler ama yine de hangi ile bağlı olduğunu anlayamadım. Sivas gibi görünüyor.)

Koyunlar, kırklık denen iri yarı makaslarla genellikle yaylada kırkılırdı. Yünler, yıkanmak üzere tehliz denen naylon çuvallar içinde köyün kışlak yerine indirilirdi. (Annem, bazen yaylada da yün yıkandığını söyledi). Köye dönüldüğünde, köyün düzlük yerinden akan çayın sakin sularında, sığ yerlerde bu yünler tahta tokaçlarla taşlar üzerinde vura vura yıkanır, kirlerinden arındırılırdı. Kurutmak için taşlara serilirdi.

Bir sonraki aşama, yünlerin yün tarağında taranmasıydı  (bilenler bilir, bilmeyenler yün tarağı yazıp google resimlerde bulabilir, kısaca, ütü masası tablasına benzer bir tahta, bir ucunda sık demir çubuklar çakılı).

Buradan çıkan yünler pamuk şekeri kıvamında yumuşak olurlardı. Daha sonra da bu ipler kirmenlerle eğrilip hakiki bildiğimiz ipe dönüşürdü. Yumak şeklindeki ipler, orlon saran kadınların yaptığı gibi gevşek gevşek sarılırdı bazen, buna da kelep deniyordu galiba. Yünler, boyanmak için kelep haline getirilirdi bildiğim kadarıyla. Yünler, kazanlar içinde, doğal kök boyaları içinde kaynatılarak boyanırdı. Sütleğen bitkisi ile kahverengi-saz rengi verilirdi. Birkaç renk ise doğadan bulunmaz, gelen satıcılardan alınırmış.

Kilim, artık tarla işleri bitince sonbahardan itibaren dokunurdu genelde. Istar ve kırklık kelimelerini söyleyeceğim bir tek, kilim dokumanın ayrıntılarını bilmiyorum.

Aşağıdaki görüntü bizim eskimiş kilimlerden biri, artık kullanmıyoruz, motifleri zengin diye resmini koydum. Evde bundan çok daha güzel kilimlerimiz var. Tabii ki: onların resmi yok.

Çomçalı Gelin

Bizim köyde Hıdrellez geleneği yoktur, bilinmez. Aydek geçen gün, arkadaşlarından sorarak öğrendiği yöntemlere uygun olarak yeğenlerimizin 5 Mayıs gecesinde kağıtlara neyin resmini çizebileceğine dair yorum yapıyordu. Bilmediğim bir usulün içinde bunalınca çareyi konuyu kapatmakta buldum: “Bana ne kardeşim, ben ne anlarım Hıdrellez’den? Ben Çomçalı Gelin bilirim. Eğer kapıma gelirsen bulgurunu veririm”.

Çomçalı Gelin geleneğini de çok iyi bilmiyorum. Sanırım oldukça küçükken, normalde köyde olmamam gereken bir bahar ayında demek ki, yapıldığını hatırlıyorum. İnanılmaz, adeta grotesk (ne kelimeler de bilirim ben) bir tiyatro gösterisi gibiydi. Üç boyutlu.

Öncelikle çomça: tahtadan yapılan kocaman kepçe. Tahta kaşıklar gibi oval değildir, içi oyuk yarım küre biçimindedir.

Köyün kızları, bu çomçanın dışbükey yüzünü bir kafa gibi dışa çevirip, tülbentlerle vs. başörtüsü sarar, çomçayı bir oyuncak bebeğe benzetirler. Sonra da ellerinde çomçalı gelinleri ile kapı kapı doşalıp, yağ bulgur vs isterler. Halloween de biraz böyle bir şey aslında, tabii o sonbaharda.

Çomçalı gelinin bir de tekerleme şeklinde ezgisi olan türküsü vardır.

Babama-anneme, bizde niye hıdrellezin bilinmediğini sorduğumda, biraz düşünüp aslında çomçalı gelinin de aşağı yukarı hıdrellez tarihine denk geldiğini söylediler. Yine de çomçalı gelinin, yurdun her yöresinde farklı ritüellerle kutlanan hıdrellezin bir çeşitlemesi olduğunu sanmıyorum.  Farklı bir mite dayalı olmalı.

Koyun Enleri

Takip ettiğim web günlüklerine bakınca bir blogun iki özellik taşıması gerektiğini görüyorum: 1-Blog, okuyucusuna okumaya değer bir şeyler (bilgi-eğlence) vermeli. 2- Bloga, en fazla iki üç gün içinde yazı girilerek güncellenmeli. Ben, 1 numaralı koşulu sağlayamadığım için, 2 numaralı koşula da uymam gerekmiyor. Esasen, köyüm için bir blog yapsam da, ben bir kentte yaşıyorum. Hayatın akışı içinde, ancak “köy”le ilgili şeyler birikince buraya yazı girebiliyorum. 

Kısaca; 3 ay sonra tekrar döndüm. Boş vakitlerimde de çalışmamı gerektiren bir çalışmayla meşguldüm. Bu çalışma bloguma engel oldu ama travian’da köylerimle ilgilenmemi engellemedi tabii.

Bugün iki ufak köysel konudan bahsedeceğim;

- Derin kökler kıvamında bir bilgi: Köylerde, ailelerin hayvan sürülerinin birbirine karışmaması için kulakları kesilip biçilerek bir takım işaretler konur. “En” adı verilen bu işaretler, esas olarak koyun-keçi gibi küçükbaş hayvanlara uygulanır. İnekler zaten, tipleri nedeniyle kolaylıkla birbirinden ayırdedildiğinden onlara yapılmaz. 

Bizim ailenin enini, Melek Halamdan aldığım bilgilere dayanarak tarif ediyorum: Sağ kulağının ucu kesik, arkası oyuk; sol kulağı dilik. (O zamanlar hayvan hakları yokmuş sanırsam).

Resmini de çizebilirsem eklerim. Biliyorsunuz, buralara nice resimler eklemem gerekirdi, tutulmamış sözler verdim. Makinem yok, cep telefonumla çekiyorum da, pek güzel resimler yok elimde ne yapayım.

-İkinci konu dilbilimi alanında. Bugün ablam hatırlattı. Bizim köylülerin çokça kullandığı “vacibi” sıfatı-kelimesi vardır. Aslını bilmiyorum. Kelime arapça kökenli gibi geliyor kulağa.  Her neyse bu kelime “fesat, kötü düşünceli” anlamında kullanılır. Annem ve ablam aynı zamanda “şakacı, oyuncu” anlamına da gelebileceğini söyledi.  TDK’nın derleme sözlüğünde bulamadım da unutulmasın diye buraya kaydediyorum. Hiç de sevmediğim bir kelimedir aslında, kullanılmasından da hoşlanmam, kullanıldığı kişilerden de…

Eski girdilere resim ekleyeceğim biraz, izninizle.

Geçmiş Zaman Metaları

Meta derken, ticaret malı anlamındaki kelimeyi kastediyorum ama bu yazıda bahsedeceğim madde ve malzemeler tam tersine pek de ticaret konusu  olmayan ama günlük yaşamda kullanılan maddeler, mamuller.

70′li yıllardaki köy hayatı artık tarih öncesi gibi -ki esasen adeta 20 nci yüzyıla kadar geç kalarak uzamış bir ortaçağ minyatür yaşamı gibiydi- görünüyor artık, elbette günlük hayatın akışındaki küçük ayrıntılar açısından da söylüyorum bunu. Kısaca anlatmaya çalışayım, bu küçük ayrıntıları:

1-Saçları yıkamak için kil kullanılırdı. Aslında saç sabunla yıkanırdı, durularken de kil dökülürdü, pekala da yumuşacık yapardı. Kil yakınlardaki Halevik köyünden getirtilirdi. Yani hiç de meta değildi. Bunu anneme bir soracağım ama, zaten o köyden buraya göç yaparak yerleşildiği için akrabalardan istenilirdi diye hatırlıyorum. Nitekim saçları ile bir sorunu olan ve her türlü şampuan, saç kreminden sonra geçenlerde alternatif yöntemlere geçip turp suyunu denemeye başlayan cici ve genç yeğenime annem kil tavsiye etti, “Ben senin için Sultan’dan isterim, hemen gönderirler” dedi. Sultan, bir başka köye göçen bir akraba grubumuzun ikiz çocuklarından biriymiş, ben bildim bileli de Halevik’te evlidir, kendisini hiç görmedim ama kısmetmiş, blogumda yazıyorum.

2- Bunu herkes unutmuş gibi, o zamanlar köyde bilinen ilk deterjan mintakstı, bir de fay vardı, şimdiki cif deterjanların toz muadili. Yalnız ben, fayın belli belirsiz köye girmeye başladığı zamanlarda “kösre” kullanıldığını çok net hatırlıyorum. Kösre; yumuşak, ufalanabilen kahverengi-sarı görünümlü, güneşte parlayan bir taş türüdür. Halen de civar dağ yollarında kösre taşı görebiliyorum. Bir çeşit silisli kayaç sanırım. Bu taş, öncelikle bıçak-tırpan-orak bilemekte (keskinleştirmekte, artık bunu bile bilmeyebilirsiniz, demin Acun, Hekim’in Afganistandan gelen kızkardeşi için Türkçe bilmiyor dedi de, kadın aleni Türkçenin bir lehçesini konuşuyordu oysa)  kullanılırdı. İyice yumuşak olanlarını, köyün küçük kızları yaylada toplu halde oturarak, taşlarla ezerek ufalar, toz haline getirir , kumaş torbalara koyarlardı. İşte bu kösre tozu, yağlı, süt kaynatılmış kazanları, kapları yıkamakta-ovmakta kullanılırdı. Size şunu garanti edebilirim. Çok yaşlı değilim ben ama bunu köylüler bile hatırlamıyor olabilir. 

3- Tarhana.  Bir takım insanlar “ah, süper, canım tarhana, onun yeri başkadır, anadolunun has çorbasıdır” filan diye konuşurlar. Sonra anlarım ki onların tarhanası domatesli, toz şeklinde hiç kusura bakmasınlar acayip bir şey. 

Bizim tarhanamız şöyle yapılır: Yayla mevsimi gelince, yoğurtlar koyun derisinden bir çeşit torba içinde günden güne eklenerek biriktirilir. Bu yoğurdun giderek koyu, ekşi bir kıvamı olur ki buna bilindiği gibi “katık” denir. Sonra yayladan inilir. Bu sırada katık biriktirilmeye devam edilirken buğdaylar da biçilir. Bu buğdaylar değirmende (söylememe gerek var mı, masal gibi bir su değirmeniydi yahu) “döğme-dövme?” adı verilen tombik buğday tanelerine dönüşür. Sonra o büyük gün geldiğinde, evin önünde yanyana 4-5 ateş yakılır, her birinin üstüne evdeki kazanlar yetmeyeceği için temiz bilinen komşulardan alınan kazanlar da eklenerek sayıları tamamlanan kazanlar oturtulur. Bunlarda kaynayan suya döğme atılır ve de kaynatılır. Kaynayan döğmeler lapa kıvamında devasa bakır leğenlere -ki bunlara da bizimkiler “teşt” derlerdi- dökülür. Sonra da üstüne katık eklenerek yoğrulup, kazanların içinde bir kaç gün bekledikten sonra iki avucu kaplayacak büyüklükte toplar halinde şekil verilirdi. Bu sırada, evin erkeklerinin tarladaki buğdayın en temiz, otsuz, dikensiz kısmından ayırdığı sarı ve kuru buğday sapları güvenilir (köpek vs hayvanların ulaşmaması için yüksekçe olması şarttı ) bir kerpiç dama  serilirdi. Bu topaçlar hanımlar tarafından sol elde tutulur, sağ elle hafif bir yaş tarhana tabakası alınıp el ayasının verdiği şekille buğday saplarına serilirdi. 3-4 gün içinde kuruması gereken tarhanaları beklemek için geceleri dama yatak serilir, soğuğa rağmen gökyüzündeki yıldızlar seyredilerek mutlu bir şekilde uyunulurdu.  Bu arada yağmur yağarsa telaş içinde temiz naylon bezlerle tarhanaların üzeri örtülürdü. Ama zaten buğday hasadı-değirmen mevsimi Ağustos ayında olduğundan bu çok küçük bir risk olurdu.

Siteye resim koyuyorum ama sadece fikir vermek için: çuvalın dibinde ezilmiş küçük tarhanaları üstelik de cep telefonumla çektim. Daha iyi görsel ile değiştirmeyi umuyorum. Söylememe gerek var mı: bu pişmemiş hali. 

 

 

Sanırım, Maraş tarhanası malzeme olarak bizim köyünkine yakın. ama şekilleri farklı elbette.

İşte bu tarhanayı istiyorum ki köylülerimiz internetten satsalar. Sipariş versek onlar gönderseler. Yok, yine ziyaretlerine gideriz de, çuvallarla yolculuk zor oluyor. Mümkün olsa fedik de satsalar diyeceğim ama sıcak sıcak yenmesi gerektiğinden, mümkün değil. Fediği de başka zaman tarif ederim artık. 

4- Gaz lambaları duruyor hala neyse ki, biz küçükken bir de “idara” denen muhtemelen idare etmek anlamından gelen lambalar vardı. Bunlar, siyah, demirden küçük, koni kesitli gaz hazneleriydi. Dedem ahıra giderken hep onu kullanırdı. 

5- Bu da başka yörelerin yerel pazar yerlerinde görebildiğim, herkesin de bildiği bir şey ama yine de bahsetmeliyim: 40 dişli ince tarak (?bu isimden emin değilim, sorar, düzeltirim yanlışsa) . Bir tarafı ince dişli, bir tarafı kalın dişli olurdu. Babaannem kullanırdı. Ben çocukken sevmezdim, canımı acıtırdı ama şimdi doğaya dönüyoruz ya, onların da belki bir üstünlüğü vardır.

6- Acaba köy bakkallarında satılan (bizim köyün gelmiş geçmiş en ünlü bakkalı Emiş Hala’dır, dükkanı onun kocası Yetim Ali açmıştı -tabii yaklaşık 20 yıldır köyde bakkal filan yok-), horoz resimli aynalar, düdükler, ağyağ denilen kremler, kutular içinde bifa ve oylum bisküvileri, şeker sucukları, kınalı şekerler de (pembe beyaz çizgili olurdu bunlar) bu başlık altına uygun düşer mi? (bu malzemelerin bir kısmı ağabeyimin hafızasından ödünç alınma, ağyağ örneğin benim hatırlamadığım bir nesne).

Hatırladıkça devam ederim. Mutlu yıllar dileğiyle.

İnsanlar

Ben blogumda yukarı perdeden genellemelerle gidiyorum, tarihten bir şeyler araştırmaya çalışıyorum ama, bloga ilk başladığımda, “yazacak bir şey bulamazsam, insanları ve anıları yazarım” diye düşünmüştüm. O zamanlar bir çeşit köy muhtarı zihniyetinde imişim demek ki. Geçenlerde Çankırı Orta’nın bir köyünden olan bir arkadaşımın köylerinin web sayfasını gördüm de, vallahi koca koca firmaların web sayfalarında o derinliği bulmak mümkün değil. 

Dün eve başsağlığına gelen misafirlerimiz nedeniyle annemle babam eskiyi andılar: Rahmetli Fakı Dayı’nın ve İbiş Emmi’nin (ikisi kardeş, neden birine dayı, birine emmi derdik ki acaba?) adları anıldı. Gerçekten de özellikle Fakı dayı, bizim mahalle komşumuz olduğu gibi, köyde de en sevdiğimiz insanlardan biriydi. Bizlere (tabii asıl Dedemleri, Babamları kastediyorum) her zaman iyi niyetli, sevecen bir yaklaşımı vardı. Kişilik olarak da çok temiz dürüst bir insandı. Onları iyi duygularla anıyoruz, bir devrin geçtiğini de görerek…

Kaşgarlı Mahmud ve İran Karmaşası

Bizim köylüler yani bizler avşarlarız.  Ben tabii etnik kısmıyla ilgilenmiyorum, kültürel yönüyle ilgileniyorum. Daha önce de belirttiğim gibi, olasılıkla önemli bir kısmı Orta Asya’dan gelen özgün bir kelime dağarcığı beni büyülüyor. Davranış, inanış, toplumsal kodlara ilişkin olarak halkbilimsel yönden şimdilik fazla bir belirleme yapamıyorum. 

Bir de, Avşarlar üzerinden tarihe ilişkin bilgilerimizin zayıflığını görebiliyorum. Ben bu zayıflığı köyümüzün roma kalıntılarında da görmüştüm, köyümün türkmen insanlarının geçmişinde de görüyorum. Bir kaç yüzyıllık geçmişi biliyoruz tabii, ama öncesinde, asya-ortadoğu-anadolu coğrafyasındaki yüzlerce yıllık politik çalkalanma içinde neler yaşanmış, tam olarak hangi göç yolları izlenmiş, bunları merak ediyorum. Gerçi dar anlamda bizimkiler at üstünde koşturma işini bayağı ciddiye almış olmalılar ki, hangi çalkantılara karışırlarsa karışsınlar gelip buraya yerleşene kadar pek bir şeyi üstlerine alınmamış da olabilirler. 

Bilinen şeyler ama özetleyebilirm: Avşar kelimesi, en eski kaynak olarak Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ü Lügat-it Türk isimli sözlüğünde geçiyormuş. Burada, Oğuz efsanesinden bahisle Oğuz Kağan’ın iki grup çocuğundan bahsediliyor. Üçoklar, Bozoklar. Her grupta dörder oğul var, toplamda 24 Oğuz boyu.  Avşar, efsaneye göre Bozoklardan Yıldızhan’ın oğlu olmuş oluyor. Kendine özgü damgası, totem hayvanları da var. Bunlar benim konum değil.

Bu ara, böyle yerel konular araştırdığımdan, bu konulara bir de dışardan bakmayı deniyorum. O yüzden bir de ingilizce arama yapmak istedim. Kaşgarlı Mahmut: Mahmud Kashkari’den yola çıkarak. Bu yıl, 2008, bininci doğum gününe denk geliyormuş. kasgarlimahmud.org sitesine pek güzel logolar koymuşlar. Bir tanesini buraya ekliyorum, eseri 1000 yıldır kalan ve varlığını sürdüren bir düşünüre saygıda kusur etmemek gerekir. (Resmin çağrıştırdığı tarzla ilgili çekincelerim var ama, bu çekinceyi aşmak için kendimi zorladım). Bu sitede, divan-ü lügat-it türk’ün son kopyasının nasıl 1900′larda bulunup da basıldığı heyecan ve coşkuyla anlatılıyor. Bu da benim hep merakımı çekmiştir. Aristo örneğin, MÖ 300′lerde yazmış, öğrencileri kopyalayarak nesilden nesile çoğaltmış ama bir eserin ne olursa olsun bu şekilde binlerce yıl sonrasına ulaşabilmesinin öyküsü de benim için ilgi çekici (aslında bayağı bir kafayı takmıştım bir ara).

 

İnternette bu konuların ne şekilde yer aldığına bakarken, bir kısmı da wikipedia olmak üzere Oğuzlarla ilgili maddelere denk geldim. (Bunlardan birinde oğuz yemeklerinden biri olarak “toyga”dan bahsediliyor. Biz ona “toga” der, “toğga” diye okuruz. Yoğurtlu, döğmeli süper ötesi, taptaze tarhanayı andıran bir çorbadır. İşte bu hoşuma gidiyor: Dediğim makalenin tamamı, orta asya civarlarındaki türkik kabileler dikkate alarak yazılmış, birazdan şikayet edeceğim gibi anadoludaki oğuz varlığı henüz ingilizce sitelere girememiş ama, işte babaannenizin yaptığı en sevdiğiniz çorbanın isminin geçtiğini görebiliyorsunuz. Hoşluk şu, toga-toğga çorbasının ismini ben şimdiye kadar bizim dışımızda bu memlekette kimsede de duymadım. “Toğga connection”. Abartıyorum belki ama bu durum bana ejderha akrabalarından haber alan Tehanuymuşum duygusu uyandırdı.  Yok, abartmıyorum, duygularımı, garipliğimi, yalnızlığımı bu benzetme iyi anlatıyor. Çünkü bizim burada bir bakıma yüzümüz yaralı…).

Bu sitelerde avşar-afşar linkine tıklayınca karşıma sürekli iran afşarları çıkıyor. İranlılar,  bilgilerini ve hatta kültürel ve ideolojik hegemonyalarını adeta empoze etmek için interneti ciddi bir şekilde kullanıyorlar gördüğüm kadarıyla. Yani artık Selçukluları dahi kendi tarihlerinin bir parçası olarak görüp -burası coğrafi yönden anlayışla karşılanabilir- bir de persleştiklerini de iddia ediyorlar wikipedia’nın seljuks maddesinde. Dehşetli tartışmalar yaşanıyor. 

İran’da avşarlar var, evet, hala göçebelermiş hatta, zaten Nadir Şah’ın da orada 17.yy’da (?) egemenlik kurduğu avşarlara ilişkin tarihçenin en iyi bilinen yönlerinden biri ama, ingilizce sitelere bakınca avşarların sadece iran’da yaşadıkları düşünülebilir. Oysa, avşarlar tam tersine bugünkü Türkiye halkının da nüfus olarak önemli bileşenlerinden birini oluşturmuş. Muhtemelen nüfus olarak mutlak anlamda anadoludaki sayı irandakinden kalabalıktır.  Tabii, burada sayılara girmek çok anlamlı değil, genel bir kültürel eklemlenme içinde kaynaşmışlar buralarda sonuçta, anadolu halkını oluşturmuşlar.

Bu yazıyı burada bırakıyorum, kültürel ve tarih araştırması çerçevesinin dışına çıkıp etnik bir kaygı içindeymişim gibi algılanma riskinden ciddi olarak rahatsızlık duyuyorum. Ama elbette, bazen bu konular üzerinden de devam edeceğim ileride.

Kurucu atalarımız

 

Köyü ilk kuran aileler, köye ilk yerleşim sırasına göre şunlardır:

1. Kör Ömer

2. Çürük Halil

3. Kel Hasan: Çimeli obası diye bilinir. Günümüzde Kılıç soyadını taşırlar.

4. Karaoğlan: Günümüzde Karakaya soyadını taşırlar.

5. Murtçu Halil: Elibazlı (Alıbazlı) obasından. Günümüzde Murt soyadını taşırlar.

6. İbiş: Elibazlı obasından. Günümüzde Göktaş soyadını taşırlar.

7. Setter Mustafa: Setterli obasından, Sezer soyadını taşırlar.

8. Hamza Kahya: Setterli obasından, Korkmaz soyadını taşırlar.

9. Haydar Ahmet: Haydarlı obasından, Bozbıyık soyadını taşırlar.

10. Çini Halil: Selimler obasından, Özdemir soyadını taşırlar. (BÜYÜK BÜYÜK DEDEM)

11. Kör Süleyman: Selimler obasından, Özdemir soyadını taşırlar.

12. Ömer: Selimler obasından, Özdemir soyadını taşırlar.

13. Topal Hamza: Çerkezli obasından, Özkan soyadını taşırlar.

14. Sarı Mehmetin t orunları Çimenli obasından Sarıcalar.

Sayılan son altı aile, önce Pınarbaşı’nın Halevik (şimdiki Çakılkaya -yine isim değişmiş, farketmedim sanmayın-) köyünde kısa bir süre kaldıktan sonra Karayurt köyüne yerleşmişlerdir. 

Bu bilgiler, babamdan alınma (”Sarız’da Düğün” kitabında da var). Daha önce bir hata yaparak Vikipedi’nin karayurt köyü başlığına yerleştirmiştim. Ama orası için gereksiz derecede ayrıntılı bir bilgi olduğunu farkedip çıkarttım. Zaten münasebetsizin biri biraz da haklı olarak bu satırların altına “köyün en akıllısı rahmetli Eyüp Emmi’ydi”. gibilerinden bir şey yazarak sulandırmıştı. Bu arada Eyüp Emmi, Türk filmlerinde görülen yeşil ucu tüylü fötr şapkalı, pembe ceketli tipik bir almancıydı. Elinde çift hoparlörlü teybiyle köyde gezerdi, sanki bu teypten “kız meyrem meyrem” türküsü çalınırmış gibi hatırlıyorum.

“Kurucu atalar” terimi Amerikayı kurup anayasal ilkeleri geliştiren ilk ekip için kullanılır, jefferson, washington, benjamin franklin filan gibi. Bizimkilerin öyle bir iddiası yok tabii. Öyle sanıyorum ki yorgun argın kendilerini zor atmışlardır bir yere.

Şundan bundan laflayayım

- Bugün gündüz aklıma bizim oralardan güzel bir deyim geldi, günlüğe de bunu yazmak için girdim, keşke ne olduğunu unutmasaydım…

- Köyümüzden olmasa da bizim memleket taraflarından havadisler çok oldu bu ay. 2 düğün, 1 cenaze ve bir de ayrıntılarını yazmasam daha iyi olacak, ingiliz usulü bir asaletle kapatmak için diyelim bir “adventure” havadisi geldi köyden. Cenaze çok yakınımız, ayrıntılarına girmeyeceğim yine. 

- Dün işyerinde birileriyle ciddi bir şekilde mevzuat inceleyerek bir konuyu araştırırken, aklıma bir yöntem gelince yüksek sesle “ulaan, neden önce bu kanuna bakmadık ki?” demişim. Ne dediğimi farkedince utandım. Ama, rahmetli dedemin de bu kelimeyi bir hitap olarak değil de daha çok “vay canına, neden olmasın” tonlamalarıyla adeta bir “parlak fikir” efektiyle yanıp sönen ampul kıvamında kullandığını hatırlıyorum da esasen şimdi de bana yakışmıştır muhakkak.

- Sarız ilçemizin eski adı da (Köyyeri’nden önceki adı) sanırım “Coduzabala” imiş. İlginç, burada daha önce aktardığım yer adlarından biraz farklı bir ad. Bunlar belki sıfat niteliği de taşıyorlar, keşke biraz bu dillerden de anlasaymışım.

-Ben buraya rahat rahat canımızın içi köylerimizin, ilçelerimizin Roma-Bizans dönemi adlarını yazıyorum. Bu arada da biliyorsunuz Kayserililer belgesel için kaleye takılan Haçlı bayrağını indirmişler. Bunu başkaları da önerdi gerçi ama, hızlarını alamamışken şehirlerinin de adını değiştirselermiş. 

-Bu arada da biliyorsunuz, bütün köylerimizin yerel ve gerçek isimleri adeta çılgınca bir hırsla değiştiriliyor. Bu konuda oksimoron sözcüğünü de kullanarak ilk entrilerimden birinde güzel bir espri de yapmıştım, bulun okuyun öneririm. Kastım daha antik roma isimleri değil, toplumun doğal gelişme süreci içinde elbette olur bunlar da, şimdi güzelim türkçe köy adları dahi değiştiriliyor. Annemlerin köyünün yeni adı :YEŞİLKENT. Neyse ki kazandıkları bir ödül var: ***En “bayağı” yenilenmiş köy adı*** yarışmasının birincisi oldular . ÜSTELİK YEŞİL BİR YER BİLE DEĞİL! Ne desem bilmem ki… 

-Acaba yer adlarından böyle bir komplekse kapılmak nasıl bir ideolojiyle açıklanabilir? Ben böyle körlükleri Marksist felsefe eksiğiyle açıklayabiliyorum. İnsanların her türlü ırk, cins, dil ve dinde eşit olduklarını kabul edip (bunun yukarıda anlattığım konuyla büyük ilgisi var, işgalci-soykırımcı olarak suçlanan kendi ulusuna da hakettiği sevgiyle sahip çıkmayı gerektirir ki bu kısmına yalızade paşazade ikinci cumhuriyetçilerimiz gelemediler), bununla birlikte, toplumların göçler, savaşlar, kavgalar yaşayarak oradan oraya sürüklendiklerini tarihin yansız bir gerçeği olarak gördükten sonra “herşey teferruattan ibarettir” gibi geliyor bana. Ben ne köyümün eski bir roma yerleşim yeri olmasını kompleks yaparım, ne de “vay buralara geldik sonradan yerleştik” diye bunalıma girerim. 

-Bu kadar şikayetin üstüne şunu da belirteyim ki bizim köyün adını beğeniyorum, hiç bir şikayetim yok.

-Geçen hafta Batı Karadeniz tarafında bir yolculuk yaptık. Ne büyüleyici yeşillik, ormanlar. “Vay be bizim oralar da memleket mi?” diye evsahiplerine içten övgülerimi sıraladım. Bir yandan da, içimden bir ses beni çekiştiriyor “itiraf et, sen sizin oraların çakır dikenini, kayalarını, çalılarını, kevenlerini daha çok seviyorsun” diyordu. 

-Google Earth’de bir şey arıyordum, Tahtalı dağlarının oralarda Mirza Ağa diye bir köy gördüm. O civarda daha önce hiç böyle bir köy adı duymadığımı düşünerek işime devam edecektim ki buranın bildiğimiz “İmirza” (son adı “ağa” sesi kıvamında uzatmak gerekiyor) köyü olduğunu farkettim. Pek hoş. Bizim orada bir “a daş alağı” köyü var dı ki ilk a hecesini yine uzun okumak gerekir, “ak taş alağı” anlamına gelirdi. Buranın adını da değiştirdiler mi bilmiyorum. Her iki köyü de görmedim. Gondor ile Rohan gibi,  gitmiş kadar da duydum.

- Abim, yazarı takma isim kullanmış “Türkmen Aşiretleri” adlı bir kitap bulmuş getirdi. Orjinali de Türkçe ama arapça harflerle yazılmış, latince harflere ilk kez aktarılmış oluyor. Bu kitapta ilginç ve rahatsız edici şeyler vardı. İlginç olanları belki buraya da aktarırım. 

-Herkesi saygıyla selamlarım.

Bizim Köyün Sarı Otları

Bu Karakilise konusunu çözmeden ilerlemeyeceğimden resimlerle zaman geçirmeliyiz. Yukarıda da sarı uçuşan otlarımızın resmi. 

İleride bir zaman, yıllar öncesinden Dedemle birlikte kağnıyla ekin taşırkenki resimlerimizi de koyacağım buralara. Artık köyde kağnı kalmadı, bir hatıra olsun…

Şimdi bayram molası.

Bizim köyün küçük mor çiçekleri

Günlük yazmada püf noktası, ne olursa olsun düzenli olarak belli saatleri günlüğe ayırmakmış. Bugün, yine mola niyetine köyümüzde nisan ayında açan morlu beyazlı çiçeklerin resmini koyuyorum, resmi Haydarlıların harman yerinde çekmiştik. Çiçeklerin adını bilmiyorum.

Bu arada; bilginiz olsun, iyice ilerleyip de yazacak konu bulmayınca bitki örtüsünü, çalıları ve çiçekleri de inceleyeceğim. Her bişeyi bilen google’a “karamık, çiriş” yazıp da bir şey bulamamak nasıl bir duygudur biliyorum ben.  Sabırla bekleyin hepsine sıra gelecek.

Şunu da Belirtmeliyim ki;

Daha önceki bir yazımda hızımı alamamış, “anadolu hala bir roma yurdu” demiştim vurgulayarak.

Bu cümleyi kurmama neden olan şey, birazcık tarih araştırmaya kalktığımızda hemen karşımıza bir roma dönemi ismi, yolu ve bilgisinin gelmesi idi. Bir de tabii arka planda; Osmanlı’nın Anadoluyu adeta kör bir nokta gibi atlaması bilgisi var. Bu anlamda Selçukluların bile Anadoluya daha fazla damgasını vurduğu genelde kabul edilen bir gerçek. Bunu özellikle Kayseri civarında gözlemlemek çok kolay: Okul sıralarında size 1299′da kurulan şanlı imparatorluk anlatılırken, okuldan çıkıp evinize giderken karşınızda tüm güzelliğiyle Sahabiye Medresesini görürsünüz, ilerler kafanızı sağa çevirirsiniz Emir Ali Kümbeti (aklımda kaldığına göre yazıyorum), biraz daha ilerde Döner kümbet. Kent meydanında Hunat Hatun külliyesi, biraz ileride Gevher Nesibe Hatun şifahanesi medresesi. Hepsi de gündelik hayatın içine sızmış zarif  Selçuklu eserleridir. Bildiğim kadarıyla Osmanlı dönemine ait bir tek Mimar Sinan yapımı cami var, Mimar Sinan’ın da nereli olduğunu belirtmeye gerek yok herhalde, o kadar da olsun değil mi. 

Biraz ilerleyip bizim ilçelere doğru çıkınca artık hiç bir mamur eser görünmez olur. Bir yandan da körükörüne itham etmek istemiyorum koca imparatorluğu. Zaten oralara imparatorluğun son yüzyılında yerleşildi. Ama işte ne olursa olsun bir ihmal, daha kötüsü bir “hiç görmeme” durumu var, başka kaynaklardan da okuduğum kadarıyla. Ama işte, nedeni ne olursa olsun, oralarda tarihi biraz kurcalayınca karşımıza yine roma çıkıyor.

Esas konuya dönecek olursam. Sık sık kendisinden alıntı yaptığım coğrafyacı Ramsay, esasen benim fikrime katılmıyor. Biyografisine ilişkin bir web sayfasında şöyle bir alıntıya yer verilmiş (İnatla türkçeye çevirmiyorum, amaan kim okuyacak ki buraları sanki.): (http://webminister.com/ramsay/rbi002.shtml) 

The idea of this great struggle was a formative principle which moulded the gradual development of the Iliad, and gave the tone to Herodotus’s epic history. We can trace its main features from that time onwards. Greece and Persia were the representative antagonists for two centuries. Then the conquests of Alexander, organized and consolidated later by the genius of Rome, made the European spirit apparently victorious for many centuries. But the conquest was not real. Romans governed Asia Minor because, with their marvellous governing talent, they knew how to adapt their administration to the people of the plateau. It is true that the great cities put on a western appearance, and took Latin or Greek names; Latin and Greek were the languages of government, of the educated classes, and of polite society. Only this superficial aspect is attested in literature and in ordinary history, and when I began to travel the thought never occurred to me that there was any other. The conviction has gradually forced itself on me that the real state of the country was very different. Greek was not the popular language of the plateau even in the third century after Christ: the mass of people spoke Lycaonian, and Galatian, and Phrygian, although those who wrote books wrote Greek, and those who governed spoke Latin. The people continued to believe in their own religion, their gods were identified by educated persons with the gods of Greece and Rome, and called by Greek names; but they had none of the Greek or Roman character, they were Asiatic deities. Christianity conquered the land, and succeeded in doing what Greece and Rome had never done: it imposed its language on the people. But the Christianity of Phrygia was never like the Christianity of Europe….

The foundation of Constantinople was a sign that the West had not really conquered Asia Minor.

Bunlar esasen benim sevmediğim, doğu-batı karşılaştırması minvali üzere laflar. Benim kafamda çok da bir ışık parlatacak yorumlar da değil bunlar. Ama şu önemli: Anadolu, kim yönetirse yönetsin kendi bildiğini okumuş diyor. Bu doğruysa ki, elbette doğrudur, her yol biraz daha geriye hititlere çıkmalı.  Ama ben o yola çıkacak değilim. Bu tarihi işlerle ancak ve ancak köyümün eski adını çözümleyebileceğim noktaya kadar ilgilenecek, sonra ilk fırsatta aynı derecede belirsiz bir tarihin peşinde Sri Derya kıyılarına, Oğuzlara döneceğim.

Narnia’lı Cesur Fare Bastıbacak Gibi

Narnia masal serisini okuyanlar bilir (yani hemen hiç kimse bilmez diyebiliriz), orada Bastıbacak isimli ufacık bir fare, pek şövalye ruhludur ve gerektiğinde bacak kadar boyuna bakmadan herkese meydan okur.

Olay şu: Bu blogun pek de kimseyi ilgilendirmeyeceği gayet açık (vallahi öz kardeşlerim bile zorlamamla şöyle bir bakıyor. Pek okumuyorlar ama gözattıkları kadarıyla çok da beğeniyorlar). Bu yüzden geçenlerde 20-30 ziyaretçi çektiğimi öğrenince şaşırdım. Ama benim siteme, hangi kelimeler aranınca ulaşılmış biliyor musunuz: Şar, Sarız, Define.

İşte burada Bastıbacak gibi konuşuyorum: Ben oysa, bu blogda, Şar ile ilgili bilgileri özellikle üstü kapalı geçmiştim. O yöre, define avcılarının cenneti olduğu için tek kelime, tek kırıntı bilgi vermek istemiyorum onlara. Bizim köy Şar’a uzak, ama yine de oradaki tarihi eser yağmasının tiksinti verici boyutlarda olduğunu bol bol dinleyebiliyorduk yöre halkından. İşin garibi, yöre halkının, orada bir şeyler bulup (zaten yakın zamana kadar yağmur yağınca bile çıkarmış toprağın üstüne), bunları da definecilere vermeyi biraz da normal bir şey gibi algıdaıklarını zannediyorum. Sanki buğday tüccarına buğday satmaktan bir farkını göremiyorlar. Jandarmanın birini yakaladığına ilişkin bir hikayeyi ilk kez bu yaz duydum ve olayı onbeşinci elden duyduğu kadarıyla anlatan saf köylümüz de kendisinin de belki ilk kez duyduğu, olaya devletin neden karışmış olduğu kısmını tam da kavrayamaış gibi görünüyordu.

Ben, hiç huyum değil ama bir tek bu Şar civarı kalıntıları konusunda devleti hatalı buluyorum: daha doğrusu bir tek; gözümüzün önünde yok olan, çalınan, kaybolan, unutulan, Hitit, Roma, Türkmen, her türlü kadim kültür göz göre göre, son demlerini yaşarken, son ipuçlarını verirken, son çığlıklarını atarken Devletin kılını kıprdatmamasına kızıyorum. Kültür ve bu toprakların kaydı, envanteri, insanların bilinç düzeyine bırakılamayacak kadar önemli değil mi? Devlet ve yasalar biraz da öğretmen değil mi? Cumhuriyetin ilk yıllarında bir aydınlanma ruhuyla anadolu keşfedilmeye başlanmışken şimdi niçin bu hale geldik.

Bu nedenle blogumun etiketlerinden (tag), define sözcüğünü çekmeye eğilimli olduğu anlaşılan “şar” sözcüğünü çıkardım.

PINARBAŞILI HEMŞEHRİM PEK ÇOK ŞEY BİLİYOR.

Dünkü minval üzere internette dolaşırken Pınarbaşı’lı Kenan Çoban’ın web sayfasına rastladım.

http://site.mynet.com/kenancoban68/KENANCOBAN/id1.htm

Web sayfasında yer verdiği bilgiler; esas olarak, Ariarathia tarihi adını taşıyan kentin Pınarbaşı olduğu, buranın sonra Zamantı-Tsamandos olarak da adlandırıldığı (eğer öyleyse, dün özetlediğim güzergahta ufak bir hata olmuş olabilir), burasının Kapadokya’nın başkenti olduğu şeklinde ve inandırıcı kanıtlar da aktarmış.

Ama, elbette beni ilgilendiren kısım, sitenin bir köşesinde, bizim köyün eski adını Lapara olarak belirtilmesi ve çarpıcı bir şekilde Romen Diyojen’in Malazgirt savaşı öncesinde burada bir yaz geçirdiğini bilgisini aktarması oldu. (Bütün yollar bana, Ramsay’ın kitabını bulmak zorunda olduğumu işaret ediyor).

Ariarathia’dan devam eden iki koldan ilki kuzeye dönerek Sebastea (Sivas) şehrine ulaşıyor, diğeri ise güneydeki Lapara’ya iniyordu. Yol Ariarathia’ya varmadan ise Larissa’da iki ayrı kola ayrılıyor bu kollardan birisi Şirvan Dağı’nı aşarak doğrudan Yedi Oluk’a diğeri de gene Sarız-Yalak arasındaki Lapara (Karayurt)’ ya ulaşıyordu. Lapara şehrinin de tarihte çok zengin ve önemli bir şehir olduğunu biliyoruz. Hatta Malazgirt’te Alparslan ile savaşan ünlü Bizans İmparatoru Romanus Diogenes (Roman Diyojen şeklinde biliyoruz) 1068 yazını bu şehirde geçirmiş, sonbaharda da Kokussos (Göksun) üzerinden Suriye’ye girmişti. Bu şehirle ilgili kalıntılar da eski adı Kara Kilise olan Sarız’a bağlı Karayurt köyünde bulunuyor. Lapara’nın yerinde kurulmuş olan Karayurt köyünde eski kiliselerin kalıntıları köy evlerinin duvarlarını süslemekte. Lapara’dan sonra da gene iki kola ayrılan yolun batıya gideni Komana (Şarköy) üzerinden Sebagena (Süvegen)’ya oradan da tekrar Ceasareia (Kayseri)’ya ulaşıyordu. Lapara’dan güneye inen kol ise önce Sirica (Mollahüseyin-Kemer arası?) daha sonra da Kokussos (Göksun)’a varıyordu.

Özellikle Romen Diyojen kısmı için söylüyorum: Büyüleyici bilgiler… (Sitenin sonunda kaynak listesi de var ama, belli ki bir derleme de yapılmış bunlar arasından) Yine de takıldığım yanlar var: Bu sitenin belki de önceki verisyonlarında Lykandos adı da Karayurt köyüne atfedilmişti. Bende bulunan (dün bahsettiğim Andersen’in makalesinin ekinde bulunan) haritada Lykandos, daha çok Gürün istikametindeki bir hat üzerinde yer alıyor. Lapara ismi ise hiç işaretlenmemiş. (Kalıntıların da hele de Şar’daki gibi her evin duvarını süslediğini söyleyemem, bir iki evde duvar oluşturduğunu duydum ben sadece). 

İşte böylece, kendimce dedektiflik yapıp köy adı aramak isterken, karşıma hazır bir isim çıktı. Pınarbaşılı kardeşim alınmasın ama ben bu ismi araştırıp bir kez de, kendimce sağlama bağlamaya çalışacağım.

Bir de Kemer köyü Sirica adıyla karşıma dünden beri ikidir çıkıyor bilmem farkında mısınız? Kemer, bizim köye en yakın iki köyden biridir (diğeri Oğlakkaya) ve akrabalık ilişkileri nedeniyle olsa gerek, ilişkiler gayet sıcak ve sorunsuzdur. Ama ben Kemer köyünde tarihi bir yön olduğunu daha önce hiç duymadım. Aslında Kemer kelimesinin de, orasının doğal bir bel görüntüsü taşımasından kaynaklandığını düşünüyordum. Kocaa bir kilisesi olan bizim köyün adı geçmesin de Kemer köyünün adı niye geçsin bu kaynaklarda. (Yo, yo, yanlış anlamayın, dedim ya bizler pek severiz Kemer köyünü, sadece mantığına oturtamıyorum).

Kendim İçin Ev Ödevi: Önceki günkü ve bugünkü bilgilerden sağlıklı bir yola çıkabilecek misin, bir kurcala bakalım. Sana güveniyorum.

HERKES DERSİNE ÇALIŞMIŞ, YOLLARI ARAŞTIRMIŞ

Bu kez, artık Ramsay’ın tanımladığı coğrafyaya yöneldim. Bu uğurda internetten ücretli makale bile indirdim. Bu konuyu açacak bir kaç makale daha var, onlar için Bilkent ya da Odtü Kütüphanesine gideceğim bir ara.

The Road-System of Eastern Asia Minor with the Evidence of Byzantine Campaigns Author(s): J. G. C. Anderson Source: The Journal of Hellenic Studies, Vol. 17, (1897), pp. 22-44 (Makalenin adındaki Bizans Kampanyaları terimi, Haçlılar öncesi Arap-Bizans savaş serilerini ifade ediyor anladığım kadarıyla, Emeviler dönemine denk geliyor olabilir).

Bu makalenin yazarı da Ramsay’ın öğrencisi ve meslektaşı, Küçük Asya yollarını o da araştırmış. Kayseri civarı coğrafyası yönünden son derece cazip ve ufuk açıcı bilgiler var aslında ama ben saplandım kaldım, karakilise aranıyorum. Bu arada belki de buluyorum ama gözden kaybediyorum.

Birazcık alıntı yapmalıyım buradan da, ingilizce yapacağım yine. Henüz okuyucum yok nasıl olsa, kendim çalıp kendim oynadığımdan dilde birlik sağlamayacağım bir süre. Arada çok az, bir iki kelimeyi sileceğim, aslının aynı sanmayınız. 

ROADS FROM CAESAREIA TO THE EAST

These are two in number:

(1) what may be called the great Eastern route by Herpa, Ariarathia, Tzamandos (Azizie), and Gurun to Melitene and the east; and

(2) the Roman road over Anti-Tauros by the Kuru Tchai pass and thence by Kokusos (Geuksun) and Arabissos (Yarpuz) to Melitene.

 

(1) The former of these two routes has been almost entirely over- looked. Yet it was at all times the great route to the east. It is  the Persian Royal road: it existed in Roman times: and it is the road to the east throughout the Byzantine period. The course of the road is as follows. From Caesareia it goes over the plain to Arasaxa (Zerezek) and after crossing the River Karmalas (Zamanti Su) proceeds by Larissa to Herpa (Yere Getchen) on the main stream of the river which it follows as far as Tzamandos (Azizie). The fortress Tzamandos which is mentioned several times during the tenth and eleventh centuries after Christ,3 is placed by Prof. Ramsay with the greatest probability beside the modern Azizie, and the name is regarded as a native Anatolian word, which survives in the modern name of the river (Zamanti).

At Azizie there is a “magnificent series of fountains which rise from the hills that fringe the Karmalas-Zamanti” and flow down into that river: and Prof. Ramsay supposes that the modem name Zamanti Su is derived from the city beside these fountains, (…)

While Tzamandos is frequently referred to in the late centuries, no mention is made of Ariarathia, which was situated at an important point in the upper Karmalas valley on the Sebasteia-Kokusos road. In order to account for this strange fact, Prof. Ramsay formerly conjectured that Tzamandos and Ariarathia were to be identified,  (…)

Tzamandos being the native name which had been preserved in popular usage and passed into official use about the ninth century of our era.5 He would now, however, modify this suggestion in view of a new piece of evidence. In an Armenian Notitia Episcopatuum (a translation of a Greek original of ca. 1200), published by Mr. Conybeare in Byz. Zft. V. p. 127, we find Tchamanton (obviously Tzamandos)6 and Ararathias “quae est in Dauthn (i.e. ‘the warm’)” given as two distinct bishoprics under Caesareia. Now Dauthn (see infra) is probably the pass leading by Kuru Tchai and Kokusos-Geuksun into Kommagene; and consequently Ariarathia should be brought lower down the Karmalas valley and located at, or very near, Herpa.

or near Gurun the road passes through Lapara-Lykandos, which Prof. Ramsay now places here and identifies with the Paulician city Lokana, mentioned in Basil’s march, 872 A.D.1 This localization is convincing and suits admirably the description of the march of Bardas Skleros in 976 (infra). The K/cXeLaopa of which Tzamandos and Lykandos are the limiting points (Const. De Adm. Imp., p. 228) will then be the pass over Godilli Dagh. Leaving Gurun, the road descends the Tokhma Su (Melas) to Taranta, Pliny’s Daranda-Dalanda, mod. Derende 2; and thence to Melitene (Malatia). Somewhere in this vicinity was the pass (a’revoXopia) Boukoulithos (o3,Vcov X10oo) mentioned by Kedr. II. p. 421.

 

Üzülmeyin, ben de tümünü okumadım. Makalenin sonundaki haritaya renkli ve güzel bir çıktı aldım yazıcıdan. Elimde o harita varken bu satırları bir daha okumam gerekecek.

Yine de kısaca:

Birinci yol, Persler zamanında vardı, Roma zamanında vardı ve Bizans zamanında varlığını korudu. Her zaman için, doğuya giden ana yol olma özelliğini taşıdı. Kayseri-Pınarbaşı-Aziziye-Gürün ve Malaya.

 

İkinci yol ise, önceki günlerde alıntı yaptığım Prof. Ramsay’ın da tarif ettiği yol. Tomarza’nın arka taraflarından Kuruçay’dan filan geçip (bizim oralarda bir de Kurudere köyü var, bir ilgisi yoktur herhalde) bir şekilde Şar’a veya Göksun’a, oradan da yine Malatya’ya ulaşan yol.

 

İşte bu paragrafta, bu sayfalarda ve bu makalede bizim köyün eski adının (yani roma-bizans karşılığı) geçiyor olabileceğini düşünüyordum ki, hiç ummadık bir yerden, Pınarbaşılı bir hemşerimin web sayfasında ilginç bilgiler olduğunu gördüm.

Çiçek Sepeti

Resim yönünden zayıfım ya, atraksiyon olsun diye cicili bicili şeyler koymaya çalışıyorum arada. Bir ara Eda Suner’in blogu vardı, ona özeniyor da olabilirim. Gerçi onun misyonu cici ve bici idi. Benim misyonum ise şimdilik tarihi olmak gibi görünüyor, ileride de trajik, folklorik ve trajikomik olacağım. Başınıza geleceklerden haberiniz olsun.

Hem de günlüğüm tarih kitabına döndü, biraz nefes alalım.

 

SÖR RAMSAY, BU DEDİĞİNİZ KARAKİLİSE BİZİM KÖY MÜ?

İngiliz coğrafyacı ve arkeolog, akademisyen Ramsay’ın, ”The Historical Geography of Asia Minor” adlı eseri 1890′da basılmış. Kitabın bir de baskısı bitmiş Türkçe çevirisi var: “Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası” (Sir William M. Ramsay, Çeviren: Mihri Pektaş), İstanbul 1960.

 

Bu kitapları her iki dilde de okumadan, bilmem bu blogda daha ne kadar ukalalık yapılabilir. (İngilizcesi 25 pound=100 YTL, Türkçesi de bir sahafta 220 YTL, işyerime yakın olan Milli Kütüphanede bulup okuma seçeneğinin bedeli: paha biçilemez).

 

Ama ben zaten Ramsay’ı ve eserlerini aşağıya aktaracağım yazılardan öğrendiğim için gerekli referansımı o kaynaklara yapmam doğrusu olur. Dediğim gibi, saf saf ve lakayt bir şekilde Comana-Şar araştırıyorken bir makalede Karakilise ismine rastladım ve buranın bizim köy olabileceğini düşündüm.  

 

Makale : Ahmet Ünal, Kizzuwatna ülkesinin başkenti ve kültür metropolü kummanni-comana cataonıae miydi? Tufanbeyli yakınlarındaki şarköy (şar) harabelerinin kizzuwatna açısından önemi

Sanırım aynı bilgiler şu eserde de bulunuyordur: A.Ünal – K.S.Girginer: Kilikya-Çukurova İlk Çağlardan Osmanlılar Dönemi’ne Kadar Kilikya’da Tarihi Coğrafya, Tarih ve Arkeoloji. Homer Yayınları, İstanbul 2007

(Aynı konuda daha fazla yazıyı Çukurova Üniversitesi Arkeoloji Bölümü web sayfalarında bulabilirsiniz).

Alıntı şu: (Alıntı’dan benim koyu renkle aktaracağım bölümler, anladığım kadarıyla Ramsay’ın kitabının Türkçe çevirisinden alıntı olarak eklenmiş):

“İki sıra Antitoros Dağının arasındaki dar bir vadide ve Seyhan’ın yukarı kollarından Göksu Irmağının suyu bol kollarından biri olan Sarız Irmağı (Fotoğraf 22) üzerinde yer alan eskiçağların kutsal kentlerinden biri olan bu Komana’ya, onu gene aynı ismi taşıyan ve harabeleri bugün Yeşilırmak vadisinde Gümenek’te yer alan Kapadokya Komana’sından ayırd edebilmek için Kataonya Komana’sı denmektedir. Strabo’ya göre, Kapadokya Komana’sını kuran, Kataonya Komana’sı halkı idi. Bugün yer üstünde duran ve gözle görülen kalıntıların hemen hepsi de Roma Devrinden kalmadır ve Sarız Irmağının her iki tarafında yer almaktadır. Komana ve dolayısıyla Kummanni’nin, Kayseri Develi’nin doğusunda başlayıp, Toros Dağları içinde Hanyeri – Gezbeli’de sona eren Hitit kaya kabartmalarıni izleyen ve Hanyeri’nden sonra kuzeydoğuya saparak Göksun ve Maraş üzerinden Kuzey Suriye ve Mezopotamya’ya ulaşan ticaret ve ulaşım açısından çok önemli bir yol üzerinde olması lazımdır. Ne var ki, Hanyeri (Gezbeli) ve Şar arasındaki arazinin böyle önemli bir yol için geçit verip vermediği henüz araştırılmış değildir ve böyle bir bağlantının bizzat arazi üzerinde yapılacak incelemelerle gerçekleştirilmesi gerekmektedir. Ramsay’e göre böyle bir bağlantı mümkündür: 

“Caesareia 24 Zerezek 10 Zamanti Su 30 Kara Kilise.

Caesareia’dan Anti Toros’u geçen bugünkü yolların en mühimmi budur. Baştanbaşa araba ile gidilebilinecek bir haldedir. Kokussos yahut Komana’dan Caesareia’ya giden Roma yolunun da bu seyri takip etmiş olması muhtemeldir. Bundan maada takib edebileceği tek istikamet Mardinle Tomarza’dan geçen yoldur. Anti Toros’u muhtelif noktalardan aşmak kabil olduğu için yol burada ikiye ayrılır; güney yolu evvela Köseli’ye gelerek orada Ferak Din (Fıraktin), Argya Şehir vesaireden gelen bir yolla birleştikten sonra Gez Beli aşar, Rumlu’ya geçer, Keklik Oğlunun güneyinde Komana – Kokussos yoluyle birleşir; öteki yol, Zamanti Suyun üzerindeki Suwagen (???á????) den geçerek Anti Torosu ya Dedebel’den, ya Gökbel’den veya Kurubel’den aşarak Elimenli ve Komana’ya (Şahrderesi) iner.

Eski müverrihlerde Tomarza yoluna dair hiç bir şeye tesadüf etmedim; Asaraxa‘nın da Zerezek’te olduğu tebeyyün edince (senelerce evvel bundan bahseden zannederim Bellet olmuştu), Roma yolunun daha kuzeyden bir seyir takip ettiği anlaşılır. Yolun Zerezek’in doğusuna düşen kısmı Kulete’den geçer, son zamanlarda yapılan muhacir köyü yakınından Zamanti Suyu aşarak Tass’a, Anti Torosu da Kuruçay’dan aşarak Saros Nehri üzerindeki Kara Kilise’ye iner. Bundan sonra yol, Sebasteia, Ariarathia’dan gelip Kokussos veya Komana’ya giden yolla birleşir. Arabissos, Melitene ve Fırat’a giden bir yol daha vardır ki, Tovla, Çarşak ve Deli Kavak’tan geçerek Maragos ile Tanir (Tanadaris)’ dan iner. Karakilise ile Maragos arası 24 mil kadardır. Fakat bu yol arabalar için çok güçtür ve Roma yolu olarak kullanılmış olmasına imkan yoktur.”

Şunu da eklemeliyim; bu alıntıyı yaptığım makale, esas olarak Hitit Kizzuwatna ülkesini tanıtmayı amaçlayan bir makale. İşte ben de bir köşesinden, hatta yan dalından tutunup, Ramsay’a erişmiş oldum. Oradan da umarım ki bizim köye atlayacağım.

Şu an için ben, Ramsay’ın belirttiği karakilisenin bizim köy (ün eski hali diyeyim, bizim gerçekten de köyümüzün evveliyatı ile ruhen hiç bir ilgimiz yoktur, boş görüp yerleşmişiz ve öncesi de pek umurumuzda olmamış işte kaç kere diyeyim, esasen burası epeydir de kendi tarihi süreci içinde zaten sönüp gitmiş anlaşılan) olduğu kanısına varmış durumdayım:

 

1- Günlük girdimin ikincisinde köyün güneybatı tarafında, Şar-Comana istikametine giden şimdiki yolun paralelinde eski ve tozlu topraklı bir Roma Yolu’nun köylü halk arasında bütün coğrafi-tarihi ilgisizliğimize rağmen çok iyi bilindiğini belirtmiştim.

 

2- Köyümüzde kilise kalıntıları var (yani iyice ararsanız bulabilirsiniz, dışardan bakıp da bu bir zamanlar kerpiç, şimdi de çinko damlarla kaplı kahverengi yüzlü, kerpiçle kaplı zamanlarda adeta tarih öncesi hitit yıkıntılarını hatırlatan evlerin arasında buna kim ihtimal verir ki…)

 

3- Köy, tarihi olarak da yakın zamanlara kadar hemi de “büyük” karakilise olarak bilinirmiş. Zaten o civarda böyle bilinen kalıntılar filan olan başka köy de hiç yok.

 

4- Güzergah gayet uygun: Sebasteia: Sivas (Osmanlı döneminde bizim köyler Sivas vilayetine bağlıymış) , Ariarathia (Pınarbaşı), Kokussos (Göksun), Komana (artık onu da yazmayayım), Arabissos (Afşin), Melitene (Malatya). Maragos’u tespit edemedim.  Bizim köy şimdi de bu güzergah üzerinde sayılır. (Şu an için karayolunun 1 km içerisinde kalmış durumdayız)

 

 

5-Sarus ırmağı üzerinde diyor. Bizim şimdiki köy merkezi Sarız suyuna yine 1 km kadar uzakta kalıyor doğrusu, ama yine de yakın sayılırız.

 

Bir sorun var: Saimbeyli civarında da Karakilise olarak adlandırılan yerler varmış. Bu da, aynı konuda çalışan bir akademisyen olan K. Serdar Girginer’in bir makalesinde şöyle geçiyor: ”Saimbeyli’nin güneybatısında yer alan Cumhurlu (Eski Gömülü) Köyü’nün 560 m. güneyindeki Erken Bizans Dönemine tarihlenen bu kiliseyi biz diğerleriyle karıştırılmaması için “Kara Kilise” olarak adlandırdık”.  Bu bahsedilen yer, bizim köyün koşullarını taşımadığı için elemek zorundayım.

 

 

Sonuç: Yukarıdaki şartları taşıyan başka bir karakilise varsa şimdi karşıma çıksın, ya da ebediyen sussun. Bir itiraz yoksa, gariban köyümün evvelki tarihini bir İngiliz coğrafyacının eserinde buldum demektir.

 

Bu düşünce ve keşfetme silsilesinde katkısı olan herkese teşekkür ederim.

 

Arkası Yarın: Bu konu daha da derinleşip, karmaşık bir hal alabilir.

 

 

KARAKİLİSE

Bizim köyümüzün eski adı Karakilise imiş. Nitekim, köyde bir kilise kalıntısı var ama anlaşılan köyde şimdi yaşayan halk (nasıl da mesafe koydum, tarihe saygısızlık sularına gelince, kim? tanımıyorum ben onları!) burası zaten tahrip olmuş, terk edilmiş bir haldeyken gelmiş olmalı. Eski kilise kalıntısı, bir köylümüzün evinin ahır katını oluşturuyor. Çok da iyi bir adamdır, adını buraya yazmayacağım, onun dedeleri sadece hazır bir duvar bulduklarını düşünmüş ve üstüne ev çıkmışlardır.

Babam; hatta köyün adının Osmanlı kayıtlarında Kara Kilise-i Kebir: Büyük Karakilise olarak geçtiğini söylüyor.

Ama garip olan, sadece yıkılmış kalıntılar da olsa, bir zamanlar burada bir yerleşim yeri varmış ve mutlaka kayıtlara geçmiştir ama biz hiç düşünmedik köyümüzün adının eski kaynaklarda geçebileceğini. Özellikle Bizans kiliselerinin ciddi kayıtları var anlaşılan.

Tabii, bizi yanıltan neydi söyleyeyim: Biz, köyümüzde eskiden Ermenilerin yaşadığı bilgisine sahiptik. Anlaşılan 19.yy sonlarının bilinen kargaşalarında köyü terk edip Saimbeyli-Haçın’a çekilmişler. Aşağı yukarı aynı dönemde Osmanlı bizim Türkmenleri topla tüfekle zorla iskan edince bizimkiler de boş buldukları yerlere yerleşmiş. Bu bilgi doğru mu bilmiyorum, büyük ölçüde köyün büyüklerinden hiç konuşulmadan edindiğim genel izlenim bu. Gerçi Ermenilerle hiç karşılaşmamış da değiller. Sözünü ettiğim dönemlerde bir teğet geçme durumu olabilir. Ama vahim bir katliam anısı da duymadım. Bizimkiler zaten yüreklerinden yaralı imiş o yıllarda, sürgün psikolojisi içinde travma yaşıyorlarmış anlaşılan. Bunu da ilerde köyümüze geri döndüğümde anlatacağım. Ama, bu bilgilerin üstüne, bu kırık, saf, bilgisiz, sahipsiz, çulsuz insanları tanımanın üstüne Paradigmanın İflasını okuyup da Türklerin Ermenilerin mallarına el koymak için bilinçli olarak katliam yaptıkları iddiası ile karşılaşınca (bu, olmuştur bazı yerlerde de, tamamen reddedemem, ama kaynağı sivil halk mı idi o da belli değil) insan bunu yazan kişiye aydın denilip de tapınıldığını görünce…

Şar’a ilişkin araştırma yaparken farkettim köyün geçmişine ne kadar sığ baktığımızı. Aslında ANADOLU HALA BİR ROMA YURDU… Bir zamanlar Hititlerin yurdu imiş, Roma yönetimine girmiş, ilerleyen yıllarda Bizans tipi kiliseler boy göstermiş çokça, bizim oralara ne olmuş da Ermeniler gelip yerleşmiş bilmiyorum. Şar ile ilgili araştırmalarımdan sonra, Ermenilerin hep burada yaşadıklarını düşünmemeye başladım. Orada da bir dönüşüm, el değiştirme olmuş olabilir. Olmaya da bilir. Düğümü çözecek şu benim için: Bayağı eski Bizans belgelerinde bizim köyün adını bulabilecek miyim. Bunu yapmak için dehşetli araştırmacı olmak lazım. Ben  indiana jones veya tv dizisi gizem avcısı gibi uyduruk bir şekilde parçaları birleştirerek  mantık yürütmeye çalışıyorum. Bundan bir şey çıkmaması muhtemel. Ama soruları ortaya koymam da yeterli değil mi? Bir de tesellim var. Bizim Sarız coğrafyası gerçekten kör bir yerde. Hep sapada kalmış, hep unutulmuş, incelenmemiş, yazılmamış. Düşünün buralara ilişkin tek tük kültürel kitapları yine bir tek babam yazıp bir şeyleri kaydetmeye çalıştı. Ki yenidir bunlar.

Yarınki Ders İçin Hazırlık: Şunu düşünün; “ben, tesadüfen Şar’ı yani Comana’yı internette - önceki günkü günlük girdilerimdeki hevese ve azime bakıp da yanılmayınız- biraz da lakayt bir şekilde, “neymiş ki buralar” diye araştırana kadar bizim köyün “karakilise” isminin geçtiği bir tarihi dokümana rastlamamıştım”.

Mola

Bugün mola veriyorum. Teknik tasarımda ve genel görüntüde takıldığım yerler vardı, onları yerleştirince hızlanıp devam etmek istiyordum. Bu arada, sayfanın temasını değiştirdim. Üste koyduğum havalı ve buğulu resme bakıp bizim köyün Cambridge’de veyahut “bilmemne shire”da olduğunu düşünmemenizi önemle rica ediyorum.

Yine de, resimde görülen şamarcı söğütün bana bizim köyün güz günlerindeki solgunluğunu hatırlattığını söyleyebilirim. Zaten biraz elim alışınca o resmin de bizim köyün bir resmiyle değişmesi gerekiyor kanımca. Bilmem ki böyle buğulu bir Karayurt resmi nereden bulunur…

 

 

Şimdi resimsiz ve renksiz bloguma, bilgisayarımda bulabildiğim nispeten şirin bir resmi koyuyorum (henüz eski dosyalarımı bu yenisine aktaramadım). Zaman zaman da böyle ilgisiz resimler ekleyeceğim. Gerçi bu resmi, ne olduğunu iyice anlayamadığım Artemis Tauropolisçiğim için ekliyorum.

STRABO’DAN BİRAZ COĞRAFYA

Strabo, MÖ 63/64′de doğmuş, Amasya’lı (tabii o zamanlar Romalı olmuş oluyor) coğrafyanın babası deniyor ona. En ünlü kitabı Coğrafya 17 ciltlik. Bunların 12 inci kitabında Anadolu coğrafyasını tanıtmış. Kitap en azından kütüphanelerde Türkçe ve İngilizce çevirileriyle bulunabiliyor. Güncel baskısı var mı bilmiyorum. Bu bölümleri hızlı geçeceğim, yanlışlıklar yaparsam dönüp düzelteceğim.

Benim anladığım kadarıyla Strabo, bütün bir Orta Anadolu’yu Kapadokya olarak adlandırmış ve batıda Frigyalılar, Paflagonyalılar,  Galatyalılar (ortada?) ve güneyde Kilikya, vs ile çevrelenen bölge olarak tanımlıyor. Şar’ın ya da Komana’nın bulunduğu bölgeye Kataonya diyor. Bu bölgede Komana’dan bahsettiğim kısmı ingilizce çevirisinden alacağım:

“Cataonia is a plain, wide and hollow, and produces everything except evergreen trees. It is surrounded by mountains, and among others by the Amanus on the side towards the south, a mass separated from the Cilician Taurus, and also by the Anti-Taurus, a mass rent off in a contrary  direction. The Amanus extends from Cataonia to Cilicia, and the Syrian sea towards the west and south. In this intervening space it comprises the whole of the gulf of Issus, and the plains of the Cilicians which lie towards the Taurus. But the Anti-Taurus inclines to the north, and a little also to the east, and then terminates in the interior of the country.

In the Anti-Taurus are deep and narrow valleys, in which is situated Comana, and the temple of Enyus, which they call Ma. It is a considerable city. It contains a very great multitude of persons who at times are actuated by divine impulse, and of servants of the temple. It is in- habited by Cataonians, who are chiefly under the command of the priest, but in other respects subject to the king. The former presides over the temple, and has authority over the servants belonging to it, who, at the time that I was there, exceeded in number six thousand persons, including men and women. A large tract of land adjoins the temple, the revenue of which the priest enjoys. He is second in rank in Cappadocia after the king, and, in general, the priests are descended from the same family as the kings. Orestes, when he came hither with his sister Iphigenia from Tauric Scythia, is thought to have introduced the sacred rites performed in honour of Diana Tauropolus, and to have deposited here the tresses (Coman, komên.) of mourning, from which the city had the name of Comana. 

The river Sarus flows through this city, and passes out through the valleys of the Taurus to the plains of Cilicia, and to the sea lying below them.

 

Kısaca, Strabo bunları yazdığında henüz Hıristiyanlığın da ortaya çıkmadığını dikkate alırsak, Comana: -Anatanrıçaya tapınan bir kültü barındırıyor, 6 bin kişi tapınağa hizmet ediyor, rütbe bakımından buranın rahibi Kapadokya kralından sonra ikinci derecede. (Arada Artemis kültü ile ilgili şeyler de var. O konuya bu blogda hiç girmeyeceğim, ama benim kişisel ilgimi çekti, ben ayrıca bir araştıracağım, Tauropolis Diana’sı da neymiş, ve İphigene öyküsünün bu coğrafya ile ilgisi ne şekilde imiş?)

 

Ve son olarak da Sarız suyumuzdan bahsetmiş Strabo. Sanırım ondan ekleyeceklerim bu kadar. Bir ara, bu metnin Türkçesini de gireceğim).

 

Strabo’da olmayan çok önemli bir eksik parçadan mutlaka bahsetmeliyim. Bu konuya, “şar-comana” araması yaptığımda çeşitli bloglarda rastladım, biri http://toplumvetarih.blogcu.com/dumu-dan-adana-ya-5_5741311.html adresinde, blog Safa Kaçmaz’ın ama yazının kime ait olduğuna dair bir şey göremedim. 

 

Bir de “Ünal, A(hmet)., “Çukurova’nın Antik Devirlerde Taşıdığı İsimler ile Fiziki ve Tarihi Coğrafyası, Yapı Kredi  Yayınları” adlı yayından bir alıntı olarak Kizzuwatna Ülkesinin Başkenti ve Kültür Metropolü  Kummanni-Comana Cataoniae miydi? Tufanbeyli Yakınlaırndaki Şarköy (Şar) Harabelerinin Kizzuwatna Açısından Önemi” başlıklı bir akademik makale var internette.

 

Her ikisi de benzer bilgiler içeriyor, bir Hitit şehri olarak Şar’ı vurguluyor ki, ilgilenenler için ilham verici araştırma başlıkları içeriyor.

 

Bu araya son bir konu daha gireceğim:

İlk yazılarımdan birinde (henüz işin başındayım, ikinci yazım olduğunu sayabiliyorum ama sizler bunu bilmek zorunda değilsiniz diye böyle yazdım) Kan-Bozgüney köyü yakınlarındaki Gümülek’e çıktığımızı söylemiştim. Dağın zirvesinde, biraz da doğal kayaların yardımıyla yapılmış, şimdi büyük ölçüde çökmüş bir kale yıkıntısı var.  Dağın kuzey yamacı, Şar köyüne bakıyor. Zaten çok değerli rehberimiz, bu kalenin Şar yerleşiminin gözetleme kalesi olduğunu, zirvede su kaynağı olmadığı için orada muhtemelen küçük bir askeri birim tutulduğunu düşündüğünü söylemişti.

Bu bilgi ile bağlantılı olarak Şar ile ilgili arama yaptığımda Gümelek değil ama “Gomanak” kelimes karşıma çıkınca şaşırmamalıydım ama biraz şaşırdığımı söyleyebilirim. (Şunu da söyleyeyim, bu bilgiler basit ve tipik bir şekilde rastgele bir internet sayfasının yalan yanlış bilgisi değil, “encyclopedia bilmemne” türünde kerli felli bilgi kaynaklarına dayalı siteler).  Yine de ben alıntımı wikipedia’dan yapacağım,

Comana is the name of several places:

• three ancient episcopal cities in Asia Minor (presently Anatolia, Asian Turkey):
  • Comana, Cappadocia, still a Roman Catholic titular see
  • Comana, Pontus Polemiacus, surnamed Hierocaesarea, modern Gomenek, or Gomanak
  • Comana or Conana in Pamphylia Prima, suffragan of Side

Dolayısıyla, bugünkü Tokat ilinde bulunan Pontus Komanası ile ilgili bir Gomalak, Gomanak adlandırması var. Aslında ben bu bilginin de tamamen yanlış olduğunu, seyyahların bizim Gümülek ile karıştırdığını sanmıştım ama öyle değilmiş. Gerçekten Tokat’ta, Yeşilırmak üzerinde bir Gümenek varmış. O halde, bu bilginin yanlış değil de eksik olduğunu söylemek mümkün gibi sanki. Bence benzer bir gomalak-comana eşleştirmesi bizim komanamız olan Şar kenti için de mümkün. Hatta gümülek kelimesinin özel addan çok, belki de kale, yüksek yer anlamına gelen bir sıfat olduğu bile düşünülebilirdi, eğer yanlış anlamadıysam Tokat’taki gümenek pek düz bir yer olmasaydı. Böylece, bu fikir sıçramaları ile bu konunun beni aştığını itiraf ederek konuyu kapatıyorum.

TUFANBEYLİ ŞAR

Kültür Bakanlığının web sayfasında güzel ve yeterli bilgi var Şar hakkında. 

http://www.kultur.gov.tr/TR/BelgeGoster.aspx?F6E10F8892433CFF060F3652013265D6ED8B00A38B5B389A

Beni en çok ilgilendiren bilgi:

“Örenyerinde Hitit, Roma ve Bizans dönemi eserleri yer almaktadır. Günümüze sağlam kalabilmiş eserlerin çoğu Roma dönemine ait olanlardır. “Kilikya Komanası” diye anılan bu yer Etilerin dini merkezlerinin ikincisi olup ilki “Pontus Komanası” idi. Hitit Kralları bizzat gelerek burada dini ayinlere katılırlardı. Bu dini merkezlerde başrahibin emrinde kadın ve erkek altı bin kişi hizmet görürdü. Tapınağa vakfedilen zengin toprakların gelirini de başrahip alırdı. Büyük rahiple kral aynı soydandı ve başrahibin Kilikya ve Kappadokya komanalarındaki mevkii kraldan hemen sonra gelirdi. “

“Şar’ın maziden kalan en kıymetli ve nadide eseri “Alakapı” dır. Bulunduğu mevki bu ad ile anılır. Büyük mermer bloklarla meydana getirilen 6 metre boyunda ve 3 metre enindeki bu yüksek yapının, Ana Tanrıça Tapınağı’nın kapısı olduğunu söyleyebiliriz.”

Burasının Kilikya Komanası olarak adlandırıldığı bilgisi ünlü Amasyalı tarihçi Strabo’dan alınan bir bilgi.  Strabon’un kendi kitabından bir alıntıyı yarın yapacağım, bu arada Wikipedia’dan “Comana, Cappadocia” araması yaptırınca da gayet güzel ve heyecan verici bilgilere ulaşılabildiğini söylemeliyim. Aslında onlar da büyük ölçüde Strabo’dan yararlanmışlar. Bir konuda coğrafi yönden büyük ölçüde yanıldıklarını düşünüyorum, ondan da sonra bahsedeceğim, şimdilik ilginç bir kaç bilgi:

- Comana ismiyle bir kaç yer bulunduğu, bizim Şar’ın, kapadokya comanası olduğu. (Bu Strabo’dan)

- En eski haliyle, Asur (Suriye demiş wikipedia ama) ana tanrıçaları Ma veya Enyo’ya tapınan bir kültür olduğu,

- Anti-toroslar’da yer aldığı, Sarus nehrinin kıyısında bulunduğu belirtiliyor. Tabii bu Sarus, bizim Sarız suyumuz, biraz akıp aşağılarda Seyhan nehrini oluşturuyor.

Ne kadar da açık görünüyor değil mi? Yabancı dillerle hiç arası olmayan babam, Sarız ilçesi hakkında bir kitap yazacağı zaman ilçeye adını veren sarız suyu ile ilgili olarak, “buraya ırmağın etrafındaki sarı açan çiçekler nedeniyle, sarıöz anlamında sarız dendiği söyleniyor ama bu muhakkak saros kelimesinden geliyor olmalı” diye kendince fikir yürütüp, hatta DTCF’nin latin dili hocalarıyla görüşüp bu sonuca ulaşabilmişti. Hatta doğru olup olmadığını hala bilmiyorum sarus’un çalkantılı coşkun su anlamında bir sıfat olduğnu öğrenmişti. Belki de kulağa çok türkçe gelen rahat bir kelime olduğundan doğrusu şimdiye kadar da anlamını pek sorgulamamıştık. (Tanrım! Ya Sarız’ın da adını değiştirmeye kalkarlarsa bu bilgilerden sonra. Oysa bu vasat görünüşlü ilçenin benim görüşüme göre Amber Ağa’dan sonraki en saygıya değer ve ilginç yanı böyle antik bir ismi taşımak. Gerçi şunu da söyleyeyim, aslında orasının yerleşim yeri olarak ilk adı Sarız değil, “Köyyeri” imiş. Yaşlıların bu isimle bahsettiklerini ben dahi hatırlıyorum. Bu isim değişikliği konusunda babamın kitabında bilgi vardı sanırım). 

Her neyse, Şar sonra da Roma imparatorluğunun egemenliğine geçmiş, Hıristiyan çağı yaşamışlşar, anlaşılan sonra da Bizans dönemi yaşanmış.

Roma imparatorluğu gerçek bir dünya imparatorluğu imiş, bunu anlamadıkça belki dünya tarihini anlamak zor. Roma uygarlığı’nın Anadolu topraklarında Osmanlılardan daha etkili ve günümüze kalıcı izler bırakmış olması ne kadar çarpıcı ve dramatik.

Arkası Yarın: Şar’a ulaşan yolları dolaşarak coğrafi tarih içinde köyümüze ulaşmaya çalışıyorum.